İran’da son haftalarda yaşanan saldırılar hem çevresel hem de insani açıdan derin bir kriz başlatmış durumda. Ülkenin enerji ve su altyapısına düzenlenen saldırıların ardından Tahran semalarında “kara yağmur” olarak adlandırılan, toksik maddelerle yüklü yağışlar görülmeye başladı. Uydu görüntüleri, petrol rafinerileri ve depolarına yapılan saldırılardan yükselen dumanın Tahran üzerine sürüklendiğini doğruladı. 28 Şubat’ta başlayan ABD ve İsrail saldırılarından bu yana Tahran çevresinde en az dört petrol tesisinin hedef alındığı doğrulandı. Şehir sakinleri, duman ve kirliliğin güneşi kapattığını ve yoğun yanık kokusunun şehirde yaygın olduğunu bildiriyor. Uzmanlar, açığa çıkan bazı kirleticilerin ölçeğinin “benzeri görülmemiş” olabileceğini belirtiyor.
Hava kirliliği ne kadar kötü?
Tahran’da petrol tesislerine yapılan hava saldırıları, şehirde daha önce görülmemiş bir hava kirliliği yarattı. Saldırılar özellikle başkent çevresindeki rafineriler ve depolarda yoğunlaşıyor. Yaklaşık 10 milyon kişinin yaşadığı şehirde, duman ve kirleticiler güneşi kapatıyor ve yoğun yanık kokusu tüm kente yayılıyor. Petrol yangınları, eksik yanma durumunda karbon monoksit ve kurum parçacıkları, sülfür ve azot oksitleri gibi kimyasalları atmosfere salıyor. Bu maddeler yağmurla birleştiğinde asit oluşturabiliyor ve ayrıca hidrokarbonlar, metalik bileşikler ile petrol damlacıkları çevreye karışıyor.
Yerinde ölçümler yapılamadığı için kesin değerlendirmenin çok zor olduğu bildiriliyor. Ancak Dünya Sağlık Örgütü (WHO), enerji altyapısına yönelik saldırıların şehir sakinleri için ciddi sağlık riskleri taşıdığını duyurdu. Saldırının anlık etkileri arasında solunum sıkıntısı, göz ve boğazda kimyasal yanıklar bulunurken, uzmanlar bunun sadece daha uzun süreli sağlık krizinin habercisi olabileceğini belirtiyor. Kimyasal kirlilik, kanser, nörolojik bozukluklar ve doğum komplikasyonları gibi kalıcı tehditler oluşturuyor. ‘Kara yağmur’ nedir ve neden oluşur?
Pazar günü Tahran sakinleri, “kara yağmur” yağdığını bildirdi. Kara yağmur, atmosferdeki yüksek yoğunluklu kurum ve kimyasal partiküllerin yağmur damlaları tarafından toplanması sonucu koyu renk almasıyla oluşuyor. Normal yağış, havadaki kirleticileri temizlerken kara yağmur, yoğun kirletici konsantrasyonunda meydana geliyor ve oldukça nadir görülüyor. Yangınlar sonucu atmosfere salınan bileşikler asit yağmuruna dönüşebiliyor ve metalik bileşikler ile petrol damlacıklarıyla birleşerek çevreye kalıcı zarar veriyor. Yerel kaynaklardan alınan bilgilere göre halk, kalıcı yanık ve yanmış koku ile birlikte aşırı yorgunluk hissediyor. Bilim insanları, bu kimyasal serpintinin sıradan kent kirliliğinden çok daha tehlikeli ve karmaşık olduğunu vurguluyor.
Dünya Sağlık Örgütü Genel Direktörü Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus, bu durumun çocuklar, yaşlılar ve sağlık sorunu olanlar için ciddi risk oluşturduğunu ifade ederken, Leicester Üniversitesi’nden Anna Hansell yoğun partikül maruziyetinin akciğerleri anında etkilediğini ve yıllar boyunca solunum ve kanser riskini artırabileceğini belirtiyor.
Yapılan tahminler önümüzdeki günlerde yağmur ve rüzgarın kirleticileri dağıtacağını öngörüyor. Ancak uzmanlar, kirleticilerin nehirlere karışabileceğini veya kuruyan zeminde rüzgarla tekrar havaya yayılabileceğini belirterek riskin tamamen ortadan kalkmayacağını vurguluyor.
Su güvenliğinde kritik durum
Saldırılar yalnızca enerji tesislerini değil, aynı zamanda deniz suyu arıtma tesislerini de hedef alıyor. Bu durum, suyun silah olarak kullanılabileceğine dair tehlikeli bir emsal oluşturuyor. Saldırıların İran’daki onlarca köyün su tedarikini kestiği bildiriliyor.
Öte yandan İran, her ne kadar doğal su kaynaklarına dayansa da son beş yılda süren şiddetli kuraklık nedeniyle nehir ve yer altı sularında ciddi kayıplar yaşadı. Hatta yetkililerin geçen yaz başkenti su kıtlığı nedeniyle tahliye etmeyi düşündüğü belirtiliyor. Süregelen saldırılar ve ekonomik çöküş ile birleştiğinde İran, önümüzdeki yazı potansiyel bir su felaketiyle karşı karşıya geçirebilir.
